NTV Türk Mucit Yarışması Türkiye’de bu formatta yapılan ilk program olarak tarihe geçti. NTV, asıl adı American Inventor olan ABC’nin sahip olduğu formatı lisanslayarak, bu programı gerçekleştirdi. Yarışma, içeriği ve bunu düzenleyen TV kanalının piyasadaki imajının ne kadar yüksek olduğunu haklı çıkaracak şekilde, amacının ötesine taşmış ve ülkemize yenilikçilik (inovasyon) anlamında bir motivasyon kazandırmıştır. Jüri üyeleri olarak yarışma esnasında bazı yarışmacıları özellikle elemedik ve yarı finale çıkardık. Karar verirken bize sunulan ürünün daha önce yapılıp yapılmadığı da elbetteki önemliydi. Ama bazı gerçekleri de göz ardı edemezdik. Silopi’den bir lise son sınıf öğrencisi yarışmaya katılmıştı. Türkçe’yi bile zor konuşuyordu, çevresinde hiçbir zaman bilgisayar olmamış. Pilin içine bir mekanizma yapmış, sallayıp şarj ediyor ve bunu yaparken de kimseden yardım almamıştı. Oysa ki, ABD’de Radio Shack mağazalarından birine girdiğinizde, elle sarsılınca kendini şarj eden fener hemen gözünüze çarpar. Bu arkadaşı elemeye inanın benim gönlüm elvermedi. Böyle bir ürünün zaten var olduğunu bilmeden üzerinde düşünmüş ve keşfetmişti. ABD’deki yarışmada ise yarışmacılar tarafından daha ticari bir yaklaşım vardı ve doğal olarak jürinin sorduğu sorular da ticari açıdan anlam taşıyordu. Ama bizim karşımızda enerjinin sonsuzunu bulma eğiliminde olan, yaptığının para kazanmak amacıyla değil de “insanlığın hizmetinde” olduğunu ifade edenler çoğunluğu oluşturunca format da biraz “Turkish” oluverdi. Jüri olarak tabii ki ortak karar vermek durumundaydık ve bunda da çok ölçülü davrandığımızı düşünüyorum. Bunun yanında bazı ürünlerin finale çıkamamasına üzülmedim değil. Dikey Kebap Makinası başta olmak üzere, Termo Tuğla Makinası, Otomatik Çay Makinası, Yangın Söndürme Bombaları, Emniyet Kemeri Zayıflatma Cihazı, Döner Kahve Kapağı gibi ürünler de başarılıydı. Fransa’daki yarışmada “Kebap Makinası” birinci olmuştu. Ama Kebap’ın anavatanı Türkiye benzer bir ürünü birinci yapamadı. Onun yerine Türkiye gerçeğini yansıtan, soba zehirlenmesini engelleyen soba ve baca sistemlerini bolca gördük. Yarışmanın birincisi İskender Aruoba’nın “Ürünü” için oldukça eleştiri e-maili aldım. Enell Sustainable Business AB İcra Kurulu Başkanı Magnus Enell’in benzer sistemi 1984 yılında İsveç’te denediği ve bunun ders kitaplarına girdiği iddia edildi. Bu iddia’nın sahibi İstanbul Üniversitesi Su Ürünleri Fakültesi’nde Araştırma Görevlisi olan arkadaşımızı, Bay Enel ve İskender Aruoba’yı e-mail ortamında bir araya getirdim. Bay Enel ne yazık ki İskender bey’in savunmasına cevap vermedi. Bu durumda benim yapabileceğim birşey kalmadı. Yarışma öncesi programın orijinal adı olan “American Inventor”un finaline kalanlara baktığımızda aslında çok daha basit ve günlük hayatta kullanılacak ürünleri gördük. Örneğin: Çocuklara hecelemeyi, kelimeleri eğlenceli ve etkileşimli olarak öğreten oyun; Çıkarılabilir 2. koltuğuyla yeni stil bir bisiklet; Kum torbalarını çok daha hızlı doldurmaya yarayan bir çeşit kürek; Sandalye’ye takılan zayıflama ipi; Yeni bir tür tuvalet koltuk kapağı; ve hatta çoklu dil seçeneğine sahip oyuncak bir bebek bile finale kalmıştı. Janusz Liberkowski ise çocuğunu bir trafik kazasında kaybettiği ve çocuk koltuğu bu kazada yetersiz kaldığı için Spherical Safety Seat adında herhangi bir çarpışma esnasında dairesel hareketten kaynaklanan kuvveti emen bir Çocuk Koltuğu ile yarışmanın birincisi olmuştu. Türkiye’de yaşadığımız genel sorun, çok fazla emek, zaman ve para harcamadan birşeyler yaratmaya çalışıyor olmamızdır. Ben bu yarışma boyunca şahit olduğum olaylara bakarak ümitsizliğe kapılmıyorum. Ama araştırmadan, para harcamadan bu işler olmuyor. Sabah kalktığımızda birden aklımıza gelen veya rüyamızda gördüğümüz (!) fikirlerle ancak çok basit tasarımlar yapabiliriz veya önceden geliştirdiğimiz bir ürünü daha ileriye götürebiliriz. Tansiyon ilacı üzerinde çalışılırken Viagra bulunmuş ama bu ilacın rafa çıkıncaya kadar harcadığı para yaklaşık 600-700 Milyon USD olduğuna göre, tesadüflere de ümit bağlamamamız gerektiğini görüyoruz. Türkiye’de yeteri kadar buluş yapılamıyor. Son 11 yılda Türkiye’de 22 bin patent başvurusu yapılmış. Bu rakama Japonya 15 günde, Amerika ise 20 günde ulaşabiliyor. Ayrıca Türkiye’de her 100 patentten 96’sını yabancılar alıyor. Patent, “buluş sahibine, buluş konusu ürünü üretme, satma ve kullandırma konusunda belli bir süre ayrıcalık veren sistem” ise Türk Mucitlerin bu tanımdan nasiplenmediğini rahatlıkla söyleyebiliriz. Alınan patentlerin de değerlendirilememesini ve hayata geçirilememesini inovasyon sürecinin uygulanamamasına ya da doğru uygulanamamasına bağlıyorum. Yani inovasyon yaparak buluşu hayata geçirip üretilebilirlik ve pazarlama değerlerinin sağlanması gerekiyor. Ben bu bilincin gelişme çağında başladığını düşünüyorum. Çocuklara gelişme çağlarından itibaren yaratıcılıklarını ortaya çıkarabilecekleri ortamlar sağlanmalıdır. Aileler bu konuda çocuklarına destek olmalılar. Türkiye’de ebeveynler ne yazık ki bu konuda bilinçli değiller. Çocuklara okullarda Da Vinci, Edison, Graham Bell, Hazerfan Ahmet Çelebi gibi mucitler ve yaptıkları buluşlar anlatılmalı, projeler desteklenmeli, en önemlisi Türkiye’de inovasyon bilinci oluşturulmalıdır.

Forbes Ağustos 2007

Mayıs ayında San Fransisco’dan Las Vegas’a Delta Havayolları ile uçmuştum. Son dört yıldır İflas Koruma Programı “Chapter 11″ de olan Delta Havayolları’nın hisseleri o sıralarda tekrar NYSE’de alınıp satılmaya başlandı. Bu durumu sevinçle yolcularla paylaşan kabin memurlarının gözlerinin içi gülüyordu. Erkek kabin memuru  bize anonslarını stand-up şeklinde yapmıştı; “Blackberry’lerinizi, Strawberry’lerinizi kapatın; Uçuş boyunca değil hayatınız boyunca sigara içmeyin; Bugün uçuş kısa olduğu için sadece kanatta -Gone With The Wind- filmi göstermiz olacak” vs şeklindeki  anonslarını yolcular da hararetle alkışlıyorlardı, seviye ve ilişki muhteşemdi. Halbuki THY’na bakıyorum: “Hanımefendiler ve Beyefendiler” ile başlayan anonslar, bürokratlara sınır ötesi gösterilen saygı vs. Bana bunlar inanılmaz yapmacık gelirken, özgüven eksikiliği yaşayanları da mutlu ediyor.

Delta ve Lufthansa gibi havayolları ile uçtuğunuzda uçak piste tekerleği koyduğunda mobil telefonlarınızı açarsınız, kalkmadan da kapıların kapanmasına kadar mobil telefonunuz ile konuşabilirsiniz. Buradaki ana düşünce şudur ki, uçak havada iken kullanılan bir mobil telefon karada kullanılan bir mobil birimden daha geniş yayılım alanına sahiptir. Yani mobil telefonları, işletim alanı dahilinde birkaç kez aynı frekansı kullandığı için, farklı hücre konumlarındaki iletimlere istenmeyen parazitlere yol açabilir. Bugün FAA uçak yerde iken mobil telefonlarının kullanımını yasaklamamaktadır. Bunları bırakın bir kenara Türkiye’de uçaklara yolcu taşıyan otobüslerde mobil telefon kullanılmaması için camlarda uyarılar  bulunmaktadır. THY’nin yaşadığı ve yaşattığı dilemma doğal olarak yurt dışına sık seyahet eden yolcuları da şaşkınlığa itmektedir.

Öte yandan yolcular olarak  bizler de sabırsızız. Örneğin uçak taxi’ye başlayıp (körükten piste doğru giderken) mazallah 15 dakika içinde kalkamazsa, söylemediğimizi bırakmayız. Sınırlı rötarlara, işletme nedenli gecikmelere tahammülmüz yoktur. Hemen devreye gireriz. Çoğumuzun ağzında şu söz vardır “bütün dünyayı geziyorum, böyle birşey görmedim”. Bütün dünya genellikle yazları Bodrum ve Antalya uçuşları, kışları da Milano ve Paris uçuşlarıdır. Ben yılda 120-130,000 mil uçarım ama böyle kararlı yolcuların yanında ağzımı açamam.

Yazımın başında bahsettiğim seyahatimde önce THY ile New York’a indik. Körük dolu olduğu için tam 65 dakika açıkta bekledik. Ben dahil çoğu transit olan Türk yolcuların en az 20-30′u bağlantı seferlerini kaçırdı. Ama hiçkimse de ağzını açıp birşey söylemedi. Türkiye’de olsa mangalda kül bırakmayacak yolcularımız süt dökmüş kedi gibi beklediler. Ama Türkiye’de aynı şey olunca neden olmuyor, keyfiyet işin içine giriyor. THY bunu yapıyorsa kesin keyfiyetten yapıyor yargısı hakim çoğumuzda. Yani biz THY yolcularında bir güven sorunu var ve THY’nin bu sorunu daha planlı bir  iletişim stratejisi ile çözmesi gerekiyor.

Las Vegas’dan New York’a uçarken havayolu Delta olunca, yol boyunca bir bayan kabin memuru ile sohbet ettim. Kendisi 55 yaşında, 5 çocuğu var. Tam 35 yıldır Delta’ da kabin memuru olarak çalışıyor. Washington eyaletinde oturuyor. Genelde tüm uçuşlarına Delta’nın Salk Lake City merkez hub’ından başladığı için, evinde kaldığında, bu hub’a 4:30 saat süren yolculukla (İstanbul-Londra seferinden 35 dakika daha uzun) ulaşabiliyor. Bazen çok yorgun olduğu için eve dönemiyor. O yüzden 7 kabin memuru arkadaşıyla Salt Lake City de ev kiralamışlar; sadece yatmadan yatmaya gitmek için. Ayda net 100 saat havada kalma süresi var. Yerde geçirdiği süre ve eve gidiş gelişte havada kaldığı süre için para kazanamıyor. Yılda net eline net 30,000 USD geçiyor. Bu da bugünkü TL/USD çevrimi ile aylık 3,300 YTL’ye karşılık geliyor.

Aldıkları ücretlerin 80′li yılların seviyesine indiğini (ben ABD’de 1987 yılında ilk işe girdiğimde yılda 36,000 USD elime net geçiyordu) ve özellikle iflas koruma programı sonrası emeklilik ikramiye haklarını da kaybettiklerini söyledi. Gülüyordu, hatta zaman zaman kahkahalar da attı. On yıl daha çalışıp emekli olacağını, işe başladığından beri hergün 10 USD biriktirdiğini, yıllık belirli bir faiz geliri ile kendi emekli ikramiyesini kendisinin garanti altına aldığını söyledi. THY’de aynı kıdemde olan kabin memuru Delta’da aynı seviyedeki kabin memurundan %25 civarında daha az maaş alıyor. Yani arada hem önemli bir fark yok (hele Satın Alma Paritesi devreye girerse fark yok diyebiliriz), hem de THY’de emekli maaşı konusunda bir de devlet güvencesi var. Peki ABD’de yaşayan 65′inden önce emekli olmayı düşünmeyen, 55 yaşındaki bir kabin memuru ile Türkiye’de aynı koşullarda çalışan ama 20 yılını doldurduğunda biran önce emekli olmayı düşünen, buna rağmen hayata ve işine ABD’deki kabin memuruyla aynı güçle sarılmadığı yüz ifadesi ve her tavrından belli olan kabin memuru arasında ne fark olabilir?

Erken emekli olma isteği, ABD ve benzeri ülkelerle (Fransa tabii ki  hariç. Çünkü onlar acaba yılda nasıl daha az çalışırız ve nasıl daha çok tatil yaparız derdindeler) Türkiye arasındaki temel yaklaşım farklarından sadece biri. Bu durum ülkenin ileride içinden çıkamayacağı sosyal güvenlik sorununun da en büyük tetikçisi oluyor. Ayrıca  erken emekliler çok düşük emekli aylıkları ile yaşadıkları için tüketime, dolayısıyla ekonomiye de katkıları fazla olamıyor. Bu kısır döngüden kurtulmak için çok çalışmamız gerekiyor. Ayrıca  kendi özgüvenimizi geliştirmemiz ve daha sabırlı olmayı öğrenmemiz gerekiyor.

Forbes Temmuz 2007

Dünyanın yer altı ve yer üstü kaynaklarında var olan suyun sınırlı olduğu,  insanların ve diğer canlıların ihtiyacını sonsuza kadar karşılayamayacağı  bir gerçek. Aslında dünyamızın 2/3′ü suyla ile kaplı, ama biz bu suyun %0.08 den daha az bir kısmını kullanabiliyoruz. Dünyadaki tatlı su kaynakları adil bir şekilde dağıtılmamış, örneğin Japonya 1 ton buğday üretebilmek için 1000 ton su kullanırken, dünya üzerinde 1,5 milyar insan temiz içme suyundan yoksun, üç milyar kişi de kanalizasyonsuz yaşıyor.
İçme suyu konusunda en sorunlu bölgelerin başında Güney Asya ve Sahra Çölü’nün güneyindeki ülkeler geliyor. Dünya Su Konseyi Başkanı Fauchon, şu andaki su kıtlığının, çoğunlukla alt yapı bozukluğu, bürokrasi, yetersiz kurumsallaşma, yolsuzluk, rüşvet ve kötü yönetimden kaynaklandığını söylüyor.
Bunu yanında 1999 UNEP (United Nations Environment Program)’in 130 Ülkeden 2500 Bilim adamının katılımıyla oluşturduğu Hükümetlerarası İklim Değişikliği Uzmanlar Grubu’nun raporuna göre; Küresel Isınma nedeniyle 2030′a kadar 7 milyon insan ani su baskınları ile karşı karşıya kalabilir. Ayrıca Çin, ABD, Avusturalya, ve Avrupa büyük su sıkıntıları yaşayacak. Üstelik yerküre sıcaklığı bu hızla artmaya devam ederse Amazon Ormanları ve Alpler yok olma tehlikesi ile karşı karşıya kalacak. Zaten Küresel Isınma ve susuzluk zengin, fakir  ayrımı yapmıyor. Hatta şöyle bir ironi söz konusu; Japonya ve İspanya  gibi zengin ülkeler gelecekte daha fazla su fakirliği yaşayacaklar.
Dünya Su Konseyi Başkanı Fauchon’ın yorumlarına ben de katılıyorum. Ülkelerin istikrarlı büyüyememesi insanları büyük şehirlere göçe zorluyor. Gittikçe büyüyen şehirler, etrafındaki su kaynaklarını planlanan hızdan daha hızlı tüketmeye başlıyor. Buna Türkiye’de olduğu gibi su havzalarının etrafını korumanın siyasi çıkarlara feda edilmesi de eklenince çözüm su kesintilerine yöneliyor. İstanbul örneğine bakarsak, tatlı su daha uzun mesafelerden gelmeye başlayacak. Uzun dönemde petrol ve doğal gaz boru hatları gibi su boru hatlarının da oluşması kaçınılmaz.
Ben içme suyu temini konusunda genel anlamda ümitsiz değilim. Önceleri “Deniz Suyundan Tatlı Su Elde Etme” yöntemi doğadan gelen ve basit bir preparasyondan sonra (klorlama vs) içime hazır hale getirilen suya nazaran çok daha pahalıya mal oluyordu. Gelişen teknolojiler ve azalan maliyetler “Deniz Suyundan Tatlı Su Elde Etme”, İngilizce adıyla “Desalination” projelerini ucuzlatarak hızlandırdı. 1 Mart 2007′de NTV’de yayınlanan “Biri Bana Anlatsın” programında “Deniz Suyundan içme suyu elde edilmez, sadece kullanım suyu elde edilir” diyen hocama inat, ABD’nin California eyaletinde 10 tane Desalination fabrikası günde 10 Milyon litre deniz suyunu içme suyuna (Potable Water) çeviriyor.
Yetmişli yıllarda 1 m³ içme suyu elde etmek için yaklaşık 9 kWh güç harcaniyordu. O yüzden, “Desalination” projeleri genelde petrol fiyatlarının ucuz (benzinle çalışan jenaratörlerle elektrik elde ediliyordu) ve içme suyunun az olduğu körfez ülkelerinde ağırlıklı olarak uygulandı. “Reverse Osmosis” denilen ve yüksek basınç ile çok küçük gözenekli bir mebran (yoğunlaştırılmış polimer filmler) içinden su geçirerek içme suyu elde yöntemi, her yıl geliştirilen yeni membranlar ile ucuzluyor. Son dönemde membranlarda nano seviyesinde gözeneklere inilerek verimlilik %50 arttı (yani elektrik üretimi %50 düştü) ve güç harcaması 1 m³ su için yaklaşık 3 kWh’a kadar düştü. 1 m³ içme suyu elde etmek için maliyetin %50’sini enerji, geri kalanı sistem yatırımı olduğunu düşünürsek, gerekli toplam maliyet 6 kWh civarında olmaktadır. Bu da Türkiye ‘nin bugünkü elektrik fiyatlarıyla 70 YKr civarındadır.
Ayrıca yeni yöntemler özelikle “Yenilenebilir Enerji”, maliyetleri aşağıya çeken etkenlerin başında geliyor. Yani güneş enerjisi, dalga, git-gel ve boğaz akıntısı (İstanbul Boğazı bu iş için biçilmiş kaftandır) gibi enerji elde etme yöntemleri maliyetleri daha da düşürüyor. Bunun dışında özellikle Hidroelektrik Santraller hem hidrojen hem de içme suyu elde etme konusunda büyük bir avantaj getiriyor. Çünkü en düşük ücret tarifesinin olduğu 22:00-06:00 saatlerinde bu santrallerden yararlanmak mümkün.
Bugün yağmurlar deniz suyunun da buharlaşması sonucu bize geri döndüğüne göre, teknolojik olarak korkulacak bir durum olmadığını görüyoruz. Ayrıca kişi başı kullanıma baktığımızda içme suyunun toplam su kullanımı içinde % 1-6′lık bir orana sahip olması ümidimi daha da arttırıyor. Artan güvenlik sorunlarının bir süre sonra içme sularını kullanım suyundan tümüyle ayırma zorunluluğunu getireceğini de göz ardı etmemek gerekiyor. Benim ümitsiz ve üzgün olduğum nokta bu faturanın gene fakir ülkelere kesilecek olması. Çünkü bu ülkeler yüksek maliyetli içme ve kullanım suyu elde etmeyi ve taşımayı finanse etmekte zorlanacaklar. Unutmayalım ki bu ülkelerin sahip oldukları sular da kirli. Bu konuda çalışmalar çok ucuz çözümlere dayanıyor. Örneğin P&G biraz da sosyal sorumluluk destekli “PUR” adını veridiği ürün ile kirli suları temizleyen kimyasallar üretiyor. Kirli su dolu 10 litrelik kovaya karıştırıldığında suyu temizleyen bu ürün 0.10 USD fiyatla satılıyor.
Su kullanımıı insan haklarının temel unsurlarından biridir. Günde 30 litre su harcayarak yaşayabilirken (5 litresi yemek ve içmek, 25 litresi temizlenmek için), ABD vatandaşı günde 500 litre, Gambia vatandaşı ise 4.5 litre su harcıyor. Bu durum gelişen teknolojilere sırtımızı dayamamızın yanında, kendimizi ve çocuklarımızı tutumlu kullanım için eğitme ve denetleme zorunluluğunu da ayrıca ortaya koyuyor.

Forbes Haziran 2007

Son yıllarda, tüm garipliğine karşın, Avrupa’da ve Amerika’da hızla büyüyen bir ekonomik iyileşme var. Ne 11 Eylül 2001 sonrası etkiler, ne de petrol fiyatlarının üçe katlanması son beş yılda dünya ekonomisinin bilinen ekonomi tarihi boyunca hiçbir beş yıllık dönemde olmadığı kadar hızlı büyümesini engelleyememiştir. Bu performans ve dünya piyasalarında yükselen iyimser manzaraya bakarak piyasa sistemi ve küresel bütünleşmeye karşı büyük bir heves içerisinde olmamız gereken bir dönemde yaşadığımızı düşünebiliriz.

Son birkaç yıldır tüm dünyada ve özellikle Amerika’da orta sınıfın durumu ile ilgili hızlı büyüyen bir kaygı var.  Ancak bu kaygı artan düş kırıklığıyla ilgili. Bu düş kırıklığının sebebi tüm dünyada orta sınıfın günümüzdeki ekonomik büyüme sürecinin faydalarını paylaşamamasıdır.

Dünyada iki grup küreselleşme ve teknolojik değişimden doğru yerde ve doğru zamanda faydalanabildi. İlk grup gelir düzeyi küresel sistemle bağlantı kurmayı başarabilen düşük ülkelerdir: Örneğin Asya ve özellikle de Çin. Düşük ücret, teknolojinin yayılması ve küresel ürünlere ve finans piyasalarına ulaşabilmelerinin oluşturduğu birleşim, ekonomik bir patlamayı tetikledi.

İngiltere ve Kıta Avrupa’sında bir sebepten dolayı Endüstri Devrimi olarak adlandırılan 18. yüzyıl sonu ve 19. yüzyıl başı arasındaki dönemi unutmamak gerekiyor. İnsanlık tarihinde ilk kez bir kuşağın yaşam standardı bir öncekine göre dikkat çekecek düzeyde daha iyi olmuştur; Bir insan ömrüne sığacak bir sürede kişi başına düşen gerçek milli gelir ikiye katlanmış, ardından tekrar ikiye katlanmıştır.  Son 30 yılda Çin’deki büyüme oranına bakarsak yaşam standardı bir insan ömrüne sığacak bir sürede yüz kat büyüme yarattığını görürüz.

İkinci grup ise: zaten servet sahibi olanlar altın bir çağa girmiştir. Kıt malları elinde tutanlar olağanüstü bir yükselme yaşamıştır. Kendi işletmeleri olan kişiler küreselleşmenin daha ucuza işçi çalıştırma avantajından faydalanmış ve daha büyük pazarlarda satış yapmaya başlayarak gelirlerini her zamankinden daha hızlı bir şekilde arttırabilmişlerdir. Aslında finans sektöründekiler küreselleşmeyle birlikte servetlerini yeniden değerlendirecekleri bir pozisyona gelmiş ve daha da zenginleşmişlerdir.

İlerleyen geleneğin en iyi kısmı piyasa ekonomisine karşı çıkmamış ve doğal bir süreç olarak meydana getirdiği sonuçları daha da geliştirmiş olmasıdır. Serbest, küreselleşmiş, teknolojik olarak karmaşık hale gelmiş kapitalizmin ekonomik mantığı, dünyadaki en zengin kesime ve en fakir kesimin bir kısmına daha fazla servet sağlarken orta sınıfı giderek daha kötü duruma getirmektir.

Orta sınıfın yaşadığı tüm bu zorluklara rağmen Amerika’da Standard & Poor’un 500 endeksindeki şirketlerde son dört yıldaki enflasyon oranı dikkate alındığında bile hisse başına düşen kâr yıllık yüzde 10′un üzerinde artış göstermiştir. Buna paralel olarak sadece ülke içerisinde elde edilen kazançlardan oluşan ABD milli gelir hesapları şirket kârlarının gayri safi yurtiçi hâsıladaki payının son iki kuşaktaki en yüksek seviyeye ulaştığını ve hala da yükselmeye devam ettiğini göstermektedir. Büyük şirketlerin en ileri teknoloji ve ucuz iş gücü ile karlılığı tavan yaparken sıradan, orta sınıf işçiler ve onların işverenleri hiç hesaba katılmadı.  Orta sınıf ailelerin gelirlerinin ABD’deki büyüme oranının çok gerisinde kalmasının, Kuzey Amerika Serbest Ticaret Anlaşmasının (NAFTA) imzalanmasından dolayı Meksika’daki ortalama bir ailenin gelirinin 13 yıl boyunca neredeyse hiç artmamasının ve doğal kaynakları olmayan orta gelir düzeyinde ülkelerin bir nispi avantaj alanı bulmak için mücadele etmesinin asıl nedeni budur.

ABD de politikacılar son yıllarda kendi ekonomilerinin düşük işsizlik ve düşük enflasyon oranı kombinasyonunu yakalayabilmesini sağlayan şeyin globalleşme olduğunu (yani açık piyasa olmadan ürün fiyatlarının çok daha hızlı artacağını, orta sınıf ailelerin yaşam standardının da daha kötüye gideceğini) unutmaktadır.

Artık ABD ve Avrupa da orta sınıfın sahip olduğu birçok iş dış kaynak kullanımı ile gelişmekte olan ülkelere kaymaktadır. Özellikle İngilizce eğitimi güçlü olan Hindistan gibi ülkeler, gelişen iletişim teknolojileri sayesinde, telefon ile müşteri ilişkilerini on binlerce kilometre uzaktan ABD’deki şirket müşterilerine veriyorlar. Avrupa’daki yazılım veya elektronik şirketlerinin AR-GE faaliyetlerini çok büyük bir oranda Avrupa Birliğine yeni üye olan ülkelere veya grup dışı ülkelere taşıması orta sınıfı oldukça yaraladı ve bu kanama uzun süre dinmeyecek gibi gözüküyor. Daha önce düşük vergi vaatleriyle büyük şirketleri çeken İsviçre bile artan maliyetlerden dolayı bu şirketleri artık tutamaz hale gelmeye başladı. Yıllardır İsviçre de bulunan Philip Morris’in bundan sonraki merkezi neresi olacağı artık tartışılır hale geldi.

John Kenneth Galbraith, “büyük liderlerin hepsinin ortak bir özelliği vardır o da dönemlerindeki insanların ciddi kaygılarına net bir biçimde karşı çıkmış olmalarıdır. Liderliğin özü bundan başka bir şey değildir” derken çok haklıydı. Kaygılı orta sınıfın ihtiyaçlarının karşılanması çağımızın en büyük ekonomik sorunudur. Avrupalı liderler “Büyük Avrupa Birliği” rüyası ile çıkarlarını çarpıştırırken bu yolda fazla ilerleyemediği belli oluyor.

Biz Türkler olarak bir fırsatın eşiğindeyiz. Yıllar sonra hızla yükselen Zara ve H&M gibi orta sınıfın vazgeçilmez markalarının başarı hikâyelerinin arkasında yatan gerçeği çok iyi yorumlayabilirsek, güç yitiren Konfeksiyon sektörümüzü devrim yaratabilecek bir noktaya taşıyabiliriz.

Forbes Mayıs 2007

“Küresel Isınma” ile “Çevreyi Mahvetme” konularını son dönemde iyice birbirine karıştırdık. “Küresel Isınma” ile ilgili geçen ay bir TV programına, tüm diğer akademisyen konukların yanında iş hayatından tek kişi ve bir “Fütürist” olarak katıldım. Gördüm ki, özellikle Türkiye’de teorik hayat ile gerçek hayat arasındaki bağlantının kopukluğu  Üniversite-Sanayi işbirliğinin önündeki en önemli engel.

O programda  önerilerden biri “jiplerimizi satmak”tı. Şu anda Volkswagen Touareg kullanan Avrupa Komisyonu Başkanı Jose Manuel Barroso 2012 yılı itibariyle arabalardaki CO₂ emisyonunun 120 gram/km’ye düşürülmesi gerektiği ile ilgili bir öneri yapmış. Kendi arabası 265 gram/km yaptığı için önce tabii ki kendisi eleştiriliyor. Bunu sağlamanın 2 yolu var: Biyodizel ve Biyoetanol. Yaygın olarak şeker kamışı, şeker pancarı ve mısırdan biyoetanol elde ederken, biyoetanolden elde edilen enerjinin yaklaşık %30′nu fosil yakıt yakarak harcamayı gerektirdiğinden, hala fosil yakıtlar karşısında yeterince rekabet edici değildir. ABD’nin tüm yakıt ihtiyacını mısırdan biyoetanol üreterek karşılaması için hektar başına alınan verimin 20 ton olacağı varsayımı ile yaklaşık 75 milyon hektarlık (Türkiyenin yüzölçümüne yakın)  ekim gerekmektedir. Bu da 150 milyar USD lik bir yatırımla sağlanabilir. ABD yıllık 25 milyar ton civarında CO₂ salımı gerçekleştirmektedir. ABD’de bu enerjiyi kullanacak araçların yıllık CO₂ salımı 1.5 Milyar tondur. Yani tümüyle temiz yakıta dönülse bile elde edilecek kazanç sınırlıdır. Ama ABD neredeyse çıkardığı yeni bir ölçü birimi ile başka planlar yapıyor. Bu ölçü biriminin adı: Orta Doğu’dan gelen petrol yüzdesi. Yani ABD’nin hesabı bizlerden başka. Onlar Ortadoğu’dan daha az petrol almak istiyorlar.

Bugünkü tüketim hızıyla 2010 yılında dünyadaki petrol tüketiminin günlük 90 milyon varil civarında olacağı gözüküyor, petrol tüketimini azaltacak tedbirlerle ancak 1.1 milyon varil daha az petrole gereksinim duyulacak. Likit kömür (360,000 varil/gün), çöp ve arıtma atığından enerji üretimi, (365,000 varil/gün), enerji tasarrufuna yönelik buluş ve çalışmalar (Hibrid ve elektrikli arabalar, evlerde yapılacak enerji tasarrufu çalışmaları ile 300,000 varil/gün) ve biyoetanol ile biyodizel üretimi (100,000 varil/gün) petrol tüketimini azaltıcı ürün ve oranlar olacağı tahmin edilmektedir. Yani alınacak önlemler ve geliştirilecek teknolojilerle önümüzdeki 5 yıl içinde petrol tüketimi ancak %1.2 azaltılıyor.

ABD’de yılda 1.5 milyar ton CO₂ emisyonunu, kullanılan araçlar gerçekleştirirken “Kömür Santralleri”nin yarattığı emisyon ise 2.5 milyar ton. Tüm dünyadaki “Kömür” kullanımı son 3 yılda önceki 23 yıldaki kadar arttı. Bunun %90 sorumlusu da Çin; Çin 2020′ye kadar bugünün 2 misli olacak olan enerji ihtiyacını karşılamak için her hafta 1 adet kömür santrali inşa ediyor. Bu açıdan baktığımızda Çin ve Hindistan (%8) “Global Isınma” için sorumlu tutulan CO₂ sınırını en hızlı artıran maddelerin başında olan kömürün en büyük kullanıcıları. Önümüzdeki dönemde geliştirilecek teknolojiler arasında en ilginç olanlar kömürün daha verimli ve çevreci kullanımına yönelik olanlar olacak.

Gerek Kyoto Protokolü ile gerekse insanları bilinçlendirme yoluyla CO₂ emisyonlarının azaltılması için çalışmalar yapılıyor olsa da, bunu durdurmak ve geriye çekmek mümkün olmayacaktır. Fakat Kyoto Protokolü’nü imzalamak ile çevreye verilen zarar en aza indirilmeye çalışılırken aynı zamanda bundan gelir elde etmek de mümkün olacaktır. Protokolün kabul edildiği 1997′de Türkiye bu sözleşmeye taraf olmadığından bir salım azaltması ya da sınırlaması getirilmemiş olmasına rağmen, bu protokolü imzalaması durumunda koşulları doğru belirleyerek emisyon ticareti yaparak kârlı çıkabilir. Tabii ki bu  süreçte öncelikli hedef hızla artan emisyon değerini düşürmek olurken, 2010′lu yıllarda enerji arzı sorunu yaşayacak olan Türkiye’nin  sanayisi ve henüz gelişmekte olan ekonomisi üzerinde oluşacak risk de gözden kaçırılmamalıdır.Türkiye hem çevre dostu Nükleer enerjiyi hem de çevre dostu olmayan Kömür enejisini elektrik üretiminde çeşitlendirme yapmak için kullanmak durumunda kalacak.

Güneşin 13.6 milyon Kelvin olan sıcaklığı 100,000 yıllık periodlarla sıfırlanmaktadır. Bunlar aynı zamanda dünyada meydana gelen buzul çağlarının da periodlarıdır. Yani dünya 100,000 yıl boyunca ısınmakta, buzlar erimekte ve sonra da tekrar buzul çağa geri dönmektedir. Bizim CO₂ ve Metan salımlarını azaltarak bunu engelleme şansımız yok. Ama karıştırdığımız bir şey var: Biz yaşadığımız çevreyi mahvediyoruz ve kirletiyoruz. Aslında Al Gore’un desteklediği “An Inconvenient Truth” filminde gördüğümüz gerçek, çevreye verdiğimiz hasardı. Bizlerin öncelikle çevre bilincimizi geliştirmemiz gerekiyor. Bu dönem Demokratlar ABD Başkanı çıkarırlar, çevreci Hillary Clinton şu an Demokrat aday Barack Omaha ile başa baş götürdüğü yarışı kazanır ve yanına da Barack Omaha yerine Al Gore’u başkan Yardımcısı olarak alırsa, ilerleyen günlerde belki daha çevreci bir ABD ile karşılaşabiliriz.

Forbes Nisan 2007

Apple, iPhone lansmanından sonra övgüden  ziyade eleştiri aldı. Steve Jobbs gibi başarılı bir yöneticinin hata yapmasını veya başarısız olmasını gizlice ummak insanın doğasında var ama ben Steve Jobbs’ın başarılı olmasını gönülden arzu ediyordum. Çünkü onun “Trend Setter – Trendleri Belirleyici” özelliği özellikle ABD gibi alışkanlıkların en önemli karar kıstası olduğu ülkelerde bir çok pazarı bir anda canlandırabiliyor.

ABD’de alışkanlıkların en belirleyici olduğu ürünlerden biri mobil telefonlardır. ABD pazarının lideri Motorola ilk ürünlerini kapaklı olarak çıkardığı için ABD’de bu bir standart (!!!) olarak kabul edilmiş ve pazara kapaklı modeller egemen olmuştu. Bu alışkanlık hâlâ devam ediyor. Amerikalılar kapaklı Motorola’larının yanına Palm Pilot’larını alıp mobil ofislerini bu şekilde oluşturduktan sonra imdatlarına son birkaç yılda BlackBerry yetişmiştir.

Dostlarım, arkadaşlarım ve iş hayatında yakın çalıştıklarım kullandığım mobil çözümler hakkında zaman zaman benden fikir aldıkları için son dönemde farkettiğim kadarıyla seçeneklerin artmasıyla karar süreçleri uzamaya başladı. Bugün birçok kişi tüm kayıtlarını mobil telefonları üzerinde tutuyor ve sahip oldukları bir bilgisayar ile bağlantıları mevcut değil. Bakıldığında bu yöntemden oldukça memnunlar ve diğer yöntem onlar için karmaşık geliyor. Bu tip kullanıcılar iletişim aracı olarak e-mail’den ziyade sms kullanıyorlar. Fotoğraf çekmek, video kaydı yapmak, MMS göndermek gibi multimedya özelliklere de rağbet etmiyorlar. Bu tip kullanıcılar için mobil telefon marka bağımlılığı da oldukça yüksek. Onlar farklı menülerle tanışmayı pek sevmiyorlar, o yüzden kullandıkları markanın yeni çıkan modelleri onların ilgisini çekiyor. Nokia bu konuda en çok tercih edilen ama Samsung’un benzer menüsü de Samsung’a ilgiyi arttırıyor.

Diğer tür kullanıcılar ise yarı-mobil olanlar. Onlar e-mail’lerini devamlı görmek, detaylı bilgi içeren adres defterlerine  (ev, iş, mobil no.lar vs.ı) sahip olmak istiyorlar ve bütün bunları  bir bilgisayar ile bağlantılı senkronize etmek istiyorlar. Bu tür kullanıcılar bir başka deyimle “arada” kullanıcılar. Yani hem cep telefonunun o muhteşem kullanım kolaylığından vazgeçemiyorlar (her şeyi tek elle halletmek, araba kullanırken çok daha rahat telefon araması yapabilmek), hem de “mobil ofis” uygulamalarından da vazgeçmek istemiyorlar. Bu tür kullanıcılar ağırlıklı “Symbian” işletim sistemini kullanan mobil telefonların müdavimi.

Üçüncü tür kullanıcılar e-maillerini anında görmek, onlara hemen cevap vermek istiyorlar. Kendileri için önemli olan birçok dosyayı (word, excel, power point, pdf, wav, vs) gelen e-mail ile beraber açmak, düzeltmek, hatta yanlarında taşımak istiyorlar. Onlar için gerçek mobil ofis anlayışı, gerçek olarak “mobil ofis” de budur. Fotoğraf çeken fakat düzenli olarak saklamayan bu kullanıcılar MMS de pek yollamıyorlar. Bu tür kullanıcılar için önlerinde 2 tane işletim sistemi/ürün grubu var: Microsoft Mobile kullanan PDA’ler ve BlackBerry.

Ben Microsoft Mobile kullanıcısıyım. Bu alışkanlığı edinmemdeki en önemli faktör, özellikle Word, Excel, PowerPoint vs tipi dökümanları hem mobil telefonumda saklamayı seviyorum, hem de yeni dökümanları mobil telefonumda hazırlıyabiliyorum. Şu an i-mate JASJAM kullanıyorum ve ilk kez bu model ile tek hareketle (jog-dial) telefon araması yapabiliyorum.

ABD’nin tartışmasız lideri BlackBerry şu an için Avrupa’da da GSM operatörleri tarafından daha çok tercih ediliyor. BlackBerry’nin mesajlaşma protokolleri mobil şebekeye özel tasarlandıklarından, örneğin, 5KB bir e-mail için  Microsoft Direct Push (MSFP) 12,591 byte trafik yaratırken  BlackBerry sadece 3,244 byte (4 kat daha az) ile aynı e-maili taşıyabiliyor. Bu durum şebeke operatörleri açısından daha az kapasite ile aynı servisi verme, kullanıcı açısından daha az maliyetle servisi kullanma avantajı getirmekte ve doğaldır ki kullanıcı daha az pil ömrü ile aynı mail trafiğini yönetebilmektedir. BlackBerry ile yeni tanışıp, hızlı adapte olamayan bir bölüm kullanıcılar da yanlarında mutlaka basit fonksiyonlu, tercihan küçük bir mobil telefonu da eksik edemiyorlar.

Yazımın başında iPhone’dan bahsettim. iPhone, mobil telefon, mesajlaşma (e-mail+sms), iPod, ve de fotoğraf makinesi/albümü özellikleriyle pazarda çok önemli bir testi de gerçekleştiriyor. Bu test sonucunda pazar daha net şekillenecek. ABD’de operatörlerin mobil telefonları ücretsiz verdikleri göz önüne alınırsa Apple’ın Cingular ile yaptığı işbirliğinin de başarılı olmaması durumunda MVNO (Mobil Sanal Operatör) olması bile gündeme gelebilir. Steve Jobs’ın yaptığı iPhone sunumunda  Apple Computer ismini de artik Apple olarak kullanmaya başlaması tüketici elektroniği pazarında birçok değişikliğin de habercisi gibi.

Kulislerde çok konuşulan bir diğer gelişme de Google’ın Orange Telecom ile yaptığı görüşmeler. Gphone muhtemelen Orange işbirliği ve HTC grup tarafından üretilecek bir PDA olacak. Gphone’un Google’ın mobil işletim sistemi ve Gmail, Google Earth gibi servisleri mobil telefon üzerine indireceği ve internete daha hızlı bağlantı sağlayacak özelliklere sahip olacağı da söyleniliyor.

Apple ve Gphone’un başarılı olmaları durumunda tek üründe birçok özelliği taşıyan mobil telefonlar pazarı ele geçirecekler. Aksi taktirde özellikler dağılacak ve birden fazla ürün olarak ceplerimize ve gelişen giysi teknolojileri ile giysilerimize entegre olmaya başlayacaklar.

Forbes Mart 2007

Son dönemin en moda söylemlerinden biri “Kağıtsız Ofis”,ben de bu yazımda  “kağıt” konusuna değineceğim. Öncelikle bir ofiste kağıtsız bir ortam yaratabilmek için tüm personelin bilgisayar ekranından kendine gerekli olan her türlü bilgiyi ve akışı, ki burada en zor olanı finansal tablolardır, takip edebilmesi gerekir. X ve Y kuşakları diğer birçok geçiş teknolojilerinde olduğu gibi “kağıt” konusunda da acı çekecek. Bu kuşak doksanlı yıllarda “giden ve gelen fax” diye klâsörler yaptı. Fax’dan aynı ofis içinde kopya alacaklara, bu kopyalar fotokopilerle çoğaltılıp masalarına bırakıldı. Neredeyse fuarlardan alınan tüm broşürler dolaplarda gruplandırılarak saklandı. Teklifler ıslak imzalı ve dosyalı olarak verildi. Gazete ve dergilerden kesilen önemli haberler A4 düz beyaz kağıtlar üzerine yapıştırıldı, haber kaynağı elle veya diğer yöntemlerle yazıldı, dosyalandı.

İçinde bulunduğumuz dönem, kağıt tamamen ortadan kalkıncaya kadar herkese ara çözüm ürettireceği gibi kullanıcılara da acı vermeye devam edecek. Bu durum aynen önümüzdeki birkaç yılda CD’lerin tümüyle ortadan kalkıp, tüm şarkıların internet’ten indirilip, mp3 çalıcılara yükleneceğe güne kadar geçen zamanda yaşacaklarımızla paralellik sergiliyor.

HP geçiş için en önemli adımı atan firma oldu. Kağıdın hemen ortadan kalkmayacağını farkeden HP geçen yıl fiziksel dünyadaki dijital içeriğe geniş bir erişim sağlayabilen “Memory Spot-Bellek Noktası” çipini geliştirdiğini açıkladı. HP laboratuvarlarında geliştirilmiş olan deneysel çip, CMOS (düşük besleme gerilimli entegre devre tasarımı) tabanlı olup, yerleşik anteni ile bir pirinç tanesi boyutunda (2 milimetrekare ila 4 milimetrekare arasında) ya da daha küçük boyutta olacak.  Bu çipler bir kağıt sayfaya yerleştirilebilmekte ya da herhangi bir yüzeye yapıştırılabilmekte ve sonuçta kendinden yapışkanlı noktalar olarak bir kitapçıkta yerini alabilmekte. Saniyede 10 megabit veri aktarım hızı bulunan (Bluetooth kablosuz teknolojiden 10 kat daha hızlı) bu çip, kullanıcılara işitsel formatta, video, fotoğraf ya da belge formatlarındaki bilgiye anında ve etkili bir biçimde erişim sağlamaktadır. Prototiplerle çalışırken 256 kilobyte’tan 4 megabyte’a değişen bir depolama kapasitesiyle, çok kısa bir video-klibi, çeşitli imgeleri ya da düzinelerce metin sayfasını depolayabilmektedir.

HP’nin en önemli planı kağıda, doğal olarak kartpostal ve fotoğraflara görsel-işitsel ek sağlamak. Kağıt halindeki bir belgeye eklenen bir Bellek Noktası çipi, ses notları ve grafiksel imgeleri olduğu gibi, metin üzerinde yapılan tüm eklemeleri ve düzeltmeleri içerebilir. Bir başka kullanım alanı ise orjinal belgeye eklenecek Bellek Noktası sayesinde fotokopi makinası sayfayı taramadan çip’deki bilgiye göre baskı alabilecek.

Xerox da kağıttan dijital ortama geçişte bir ara çözüm olan “görüntüleri yalnızca bir gün saklayan” bir yazdırma yöntemi keşfetti.  Böylece, kağıt tekrar tekrar kullanılabiliyor. Hala taslak halinde olan teknoloji, yakın dönemde, atılmadan önce oldukça kısa bir süre için kullanılan basılı sayfaların yerini alabilir. Xerox ofiste basılan her beş sayfadan ikisinin, tek seferlik izleme için yazdırılan e-postalar,  web sayfaları ve referans materyalleri gibi “günlük kullanım” amacıyla yazdırıldığını tahmin ediyor. Xerox, 16-24 saatte kendisini silen ve defalarca kullanılabilen “silinebilir kağıt” olarak adlandırdığı teknoloji için patent başvuruları yaptı. Xerox’daki araştırmacılar aynı zamanda, belirli bir dalgaboyundaki ışığı, yazma kaynağı olarak sunan bir ışık barı kullanarak kağıt üzerinde görüntü yaratan prototip bir “yazıcı” da geliştirdiler.

Buna karşılık kağıda dayalı sektörlerde de yaşam mücadelesi tüm hızıyla sürüyor. Öncelikle kitap boyutları büyümeye başladı. 2005 yılında ABD’de “paper-back/küçük roman” boyutu 1 cm kadar büyüdü. Yemek, gezi, mobilya, atlas gibi özel kitapların boyutları inanılmaz ölçüde büyümeye başladı. Burada amaç Internet üzerinden alınan görüntülerin basıldığı A4 ebadı kitabımsılarla ve bir kaç yıldır rakip olmaya başlayan E-Kitap ve Sesli Kitaplar’la mücadele etmek.

Şubat 2006′daki yazımda “E-Book – E-Kitap” ve “Audio Book – Sesli Kitap” tan bahsetmiş ve bu konunun hızla ivme kazandığını belirtmiştim. Yazımın üstünden tam 1 yıl geçti ve yeni çözümler artarak yaşamımızı renklendirmeye devam ediyorlar. Örneğin Las Vegas CES (Kişisel Elektronik Fuarı) 2007′de tanıtılan Playaway sesli kitapları bu defa CD temelli Sesli Kitaplara rakip oldu. Playaway fiyatları 25-50 USD arasında değişen ve her kitabın ayrı ayrı olarak sigara paketinden biraz daha boyutta “mp3 çalar” olarak satıldığı bir yöntem geliştirdi. Fiyatın yüksek olması caydırıcı olmakla beraber “Dijital Hakların Yönetimi” konusunda en güvenilir araç gibi gözüküyor.

Steve Jobs’un geri dönmesi ile birlikte Apple, digital hub (merkez) olarak yeniden konumlandı. Bu da bize Apple’ın kağıt’tan dijitale geçişteki savaşın içinde yer alan çok önemli bir oyuncu olacağını gösteriyor. Apple sunduğu iTunes podcast servisi üzerinden The Economist, CNN, NY Times, Fox Radyo gibi çeşitli dergiler, gazeteler ve radyo istasyonları yayın yapıyor. Podcasting yapan 40.000 site var, bu da tüm dünyadaki radyo sayısından misli misli fazla. Bunun yanısıra iTunes üzerinden Sesli Kitap ya da müzik, video gibi birçok içeriği satın almanız, ipod’unuza yükleyerek, “Dijital Hakların Yönetimi” konusunda da sorun yaşamadan dilediğiniz gibi kullanmanız da mümkün. Apple yeni çıkardığı iPhone’a E-Kitabı taşırmı bilinmez ama sanki ses burada daha fazla başarı elde edecekmiş gibi bir görüntü veriyor.

Kağıt’tan Digital’e geçiş sırasında yaşanan özellikle veri transferi, ekran büyüklükleri, depolama kısıtı ve kablosuz erişim ve aktarım ile ilgili sorunlar yakın gelecekte çözülecektir. Ancak bu geçiş bize veri güvenliği, kişisel mahremiyet ve telif hakkı ihlalleri gibi birçok yeni ve çözülmesi gereken konu getirecek.

Forbes Şubat 2007

Dünyayı Kurtaran Adamın Oğlu filmi ile uzaya  ikinci kez giden Türkler, son dönemde sonsuz enerjiye oldukça takmış durumdalar. Buna artık işin kolayına kaçmak mı? Yoksa alınmış milyonlarca patenti göz ardı edip imkânsızı başarma duygusu mu? desek de ortada bir gerçek var. Biz Dünyayı Kurtaran Adamın Oğlu filminde kullandığımız uzay gemilerini tasarlarken “Antimadde” kullanacaklarını varsaydık. İTÜ’deki değerli hocalarımıza danışıp Ulubatlı ve Zaldabar’ın atmosfer içi ve uzaydaki uçuşları konusunda teknik öneriler aldık.  Anti-madde, 1960′lı yılların en güzel dizilerinden biri olan Uzay Yolu’nun Atılgan amiral gemisinde kullanılan yakıttı.  1920′li yıllarda İngiliz fizikçisi Paul Dirac, Einstein’ın özel görelilik teorisi ile Kuantum Fiziği’ni biraraya getirerek “Antimadde” fikrinin doğmasını sağladı. “Özel Görelilik Teorisi” cisimlerin ışık hızına yaklaştığı durumları incelerken, “Kuantum Teorisi” ise parçaların küçük ölçekteki davranışlarını inceliyor. Diracnteorisinde, elektronla aynı ağırlıkta fakat zıt yükte parçacıcığın gerektiğini vurguluyordu. Bugüne gelindiğinde, bilimadamları artık her maddenin bir antimaddesi olması gerektiğini biliyorlar. Yani proton’a karşı anti-proton, nötrona karşı anti-nötron var. Antimadde birbirine tahammülü olmayan ve biri diğerininin akisine davranan iki maddenin biraraya gelmesi sonucu ortaya şiddetli bir “Gama Işıması” çıkması ve her ikisi de yok oluyor. Antimadde aslında belirli formlarda günlük yaşamımızda kullanılıyor. Örneğin tıpta PET (Pozitron Salma Tomogrofisi) taraması, beyin ve kalp foksiyonlarının saptanmasında kullanılıyor.

Bir kg benzin yanarak 9.1 milyon jul enerji açığa çıkıyor. Nükleer enerji üretimnde ise 1 kg uranyum füzyonla 82 milyon jul jul enerji açığa çıkıyor. Antimadde de ise 1 kg protonun antiproton ile reaksiyonu sonucu 9 milyar jul enerji açığa çıkıyor. Bugün antimaddenin üretilmesi için gereken enerji, oluşacak enerjiden daha fazla olduğu için daha beklemek zorundayız.

Nükleer füzyon geleceğin ideal temiz enerji kaynağı olabilir. Çin de geçen aylarda başlatılan projede süper iletken mıknatıslar kullanılıyor. Bu mıknatıslarda ülkemizde bolca bulunan BOR bileşiği kullanılıyor. Amaç bu süper iletken mıknatıslarla yapılacak reaktörün merkezindeki sıcak plazma gazını hareket ettirmek. Bu mıknatıslar teoride ısınmadığından reaktörün ömrü uzayacak. Asıl büyük çalışma Fransa’nın güneyinde Cadarache’de devam ediyor.

Füzyon yöntemi ile deniz suyunda bulunan döteriyum ve tritiyum gibi hidrojen izotoplarının güneşte olduğu gibi birleştirilmesi sonucu, yüksek miktarda enerji elde ediliyor. Bu yöntemle halihazırda dünyadaki diğer nükleer reaktörlere nazaran radyoaktif atığın az olacağı ve tepkimeye girecek bir kilogramlık yakıtın, 10 milyon kilogram fosil yakıt kadar çok enerji yaratabileceği düşünülüyor. Asıl sorun atomları birleştirebilecek kadar yüksek enerji (100 milyon derece) ve basıncın yaratılması ve bunun uzun süre devam ettirilmesi.

Füzyon yöntemi ile elektrik enerjisi üretmek için görüldüğü kadarıyla 30-40 yıla ihtiyaç var. Ama nasıl Güneş 100 Milyar yıl daha ışık verecek enerjiye sahipse dünyada da neredeyse sonsuz enerji elde etme şansı var. Buradaki sorun elde edilen elektriğin dünyanın her yerine iletilmesi. Çünkü bir yandan da elektriğin merkezi olarak üretilmesinden uzaklaşacak ve güvenliği ön plana çıkarak tezler oluşturuluyor.

Öncelikle “sonsuz enerji üretme” konusunda dünyanın gündemine bu sıralar giren bir firma var. İrlanda merkezli teknoloji enstitüsü Steorn Termonidamik teorisini by-pass ederek 2003 yılında başlayan bir araştırmanın sonucunda mıknatıslar tarafından oluşturulan manyetik alanların birbiriyle etkileşimi sayesinde çok büyük bir rüyayı hayata geçirdiklerini duyurdu.

Dünya yapar da biz yapmazmıyız demeyin: “Sonsuz dönme ve enerji üretme” prensibini yakın zamanda basından izledik. Türkiye’nin en önemli döviz harcaması enerji ithalât kalemi olduğuna ve biz Türklerin genlerimize işlemiş sabırsızca sonuca ulaşma hırsından dolayı bu tip projeler daimi olacaktır. Şu an gündemde olan şirketin yanında pazarlama harcaması yapamayan küçük firmaların da yerel gazetelerde aynı zaman diliminde yer aldığını hatırlatmak isterim. “Dönergeç” yöntemi ile bundan 2 yıl önce tanıştım. Devamlı takip edildiğini, dünya enerji devlerinin kendisini yok edeceğini düşünen bir girişimcinin bana getirdiği proje aslında bugün açıklanan yöntemden çok farklı değil. Biz önce bunun gerçek olamayacağını düşündük ve bir Üniversite’de simülasyon testleri yaptırdık. Simülasyon da sistem çok düşük bir başlangıç enerjisi ile sonsuz enerji üretiyordu. Bunu başarmıştık. Peki neden piyasaya bunu duyuramadık? Çünkü sistem inanılmaz bir sürtünme yaratıyordu ve bu sürtünmeye titanyum bile 3 dakika dayanabiliyordu. Yazımın başında bahsettiğim nükleer füzyon yönteminde kullanılan Bor alaşımlı manyetik mıknatıslar bu sürtünmeyi azaltsa bile istenilen hızı yakalayamadığı için, projenin bugünkü malzeme teknolojileri ile gerçekleştirilme şansı kalmamıştı.

Bence enerjiyi çok uzaklarda aramayalım. Örneğin, daha yakın zamanda tanıştığımız hidrojen (bir enerji kaynağı değil, aracıdır) ve solar (güneş) da bize aslında temiz ve sürekli enerji sağlıyor. Ama Türkiye’deki yatırımcıların artık macera aramadan, bu ülkenin önümüzdeki 3 yıl içinde karşılaşacağı ciddi enerji arzı riskini karşılayacak Hidroelektrik, Doğal Gaz ve Kömür Santrali yatırımlarını biran önce yapmalarını tavsiye ediyorum.

Forbes Ocak 2007